Kategorie

Figurki antropomorficzne z Południowego Zachodu i Wielkiej Kotliny w USA

Figurka Mojave © Daderot

Figurka Mojave. Fot. Daderot. Creative Commons

W trakcie badań wykopaliskowych w jaskiniach Cowboy i Walters oraz w schronisku Sudden Shelter, prowadzonych w latach 70-tych XX wieku w Utah, odkryto intrygujący zbiór niewypalanych glinianych figurek. Kształtem i ornamentyką różniły się bowiem od znanych w tym czasie typów figurek łączonych ze społecznościami Fremont i Wyplataczy Koszyków. Posiadały  formy dość kanciaste a ich cechą charakterystyczną był przede wszystkim brak kończyn i anatomii twarzy. Wyróżniały się również specyficznym ornamentem w postaci nakłuć, nacięć oraz żłobień, biegnących wzdłuż ciała.

Wiek figurki z jaskini Walters, określono za pomocą metody radiowęglowej na 8875 +/- 125 BP. Datowaniu poddano próbki sandałów, które zdaniem badających to stanowisko archeologów należały do tej samej warstwy kulturowej co figurka. Notatki polowe zawierają jednak informację, że figurka pochodziła z warstwy przecinającej tę z wyżej wzmiankowanymi sandałami. Ostatecznie inna próbka obuwia pobrana z warstwy zawierającej figurkę osiągnęła datę z końca wczesnego okresu archaicznego, a mianowicie 6350 +/- 35 BP. Zabytek z Sudden Shelter również datowany jest podobnie bo na przedział czasowy 6670 +/- 180 BP-6310 +/- 40 BP. Zabytki te reprezentują zatem najwcześniejszy jak do tej pory typ figurek na Południowym Zachodzie. Ich wielkość waha się od 3 do 11 cm i zostały najprawdopodobniej wykonane z pojedynczego kawałka gliny, który następnie odpowiednio uformowano. Niektóre figurki wykazują ślady polerowania u podstawy torsu a w jednym przypadku na ramieniu oraz wzdłuż głowy. Niektórzy badacze sztuki naskalnej wskazują na powiązania stylistyczne tych zabytków z przedstawieniami postaci antropomorficznych z tradycji Barrier Canyon.

 

Figurki Pilling'a. Fot.  Brian Lee. Creative Commons

Figurki Pilling’a. Fot. Brian Lee. Creative Commons

 

Tworzenie glinianych niewypalanych figurek antropomorficznych, było najprawdopodobniej kontynuowane w okresach późniejszych na południowo-zachodnich terenach Ameryki Północnej . Przykładem tego zjawiska mogą być tego typu zabytki związane z kompleksem Fremont, które zostały dość dokładnie opisane w starszych publikacjach przez Noela Morrsa i Jamesa Gunnersona. Typowe dla Fremont figurki antropomorficzne występują we wschodniej części Wielkiej Kotliny i na Płaskowyżu Kolorado w Utah. generalnie są datowane na AD 500-1250. Kształt artefaktów przypomina trapez. W wielu przypadkach choć nie jest to regułą, figurki nie posiadają takich elementów anatomii jak kończyny górne i dolne. Są dość bogato zdobione dekoracją w postaci mniejszych i większych „wałeczków” uformowanej odpowiednio gliny, które tworzą ornament zwykle na piersi i w dolnej części ciała. Anatomia twarzy jest ukazana bardzo wyraźnie. Oczy figurek są przeważnie zamknięte i podobnie jak nos, uformowano je przez zaszczypanie miękkiej jeszcze gliny. Zdaniem Morrsa wiele z nich to formy żeńskie, ponieważ posiadają elementy przypominające piersi ale jest też sporo przykładów z płaską klatką piersiową. Wielu badaczy wskazuje na powiązania tych glinianych figurek z postaciami antropomorficznymi ze sztuki naskalnej Fremont.

Gliniane figurki antropomorficzne znane są też między innymi z kultury Wyplataczy Koszyków, Anasazi oraz Mogollon. Były również wykonywane w czasach historycznych przez różne społeczności z terenów Kalifornii, jak choćby Mojave. Figurki antropomorficzne przypominające kształtem cygaro znane są również z zachodniej Nevady i północno-wschodniej Kalifornii. Tradycja tworzenia tego typu glinianych figurek była więc szeroko rozprzestrzeniona na terenie Płaskowyżu Kolorado i Wielkiej Kotliny. Najstarsze przykłady pochodzą ze schyłkowej fazy wczesnego okresu archaicznego we wschodnim Utah a najmłodsze już z czasów historycznych. Wydaje się więc że tradycja ta była dość głęboko zakorzeniona w różnych kulturach i kompleksach, rozwijających się w tej części Ameryki Północnej.

 

Figurki Pilling'a, odkryte w 1950 na terenie Range Creek w Utah.

Figurki Pilling’a, odkryte w 1950 na terenie Range Creek w Utah.

 

Pierwsze próby interpretacji znaczenia figurek ogniskowały się głównie wokół potencjalnych rytuałów związanych z płodnością. Inni badacze łączyli je również z aspektami śmierci. Wśród plemienia Quechan wierzono na przykład, że małe gliniane figurki używane podczas ceremonii pogrzebowych zapewnią rodzinie nowego potomka w miejsce zmarłego. Najprawdopodobniej tego typu artefakty wśród Mojave, jak choćby figurka nabyta przez Julsa Marcou w trakcie ekspedycji w 1854, również mogły pełnić podobne funkcje. Mogły być również używane przez szamanów w trakcie ich praktyk związanych między innymi z leczeniem. Z etnografii znamy przykład szamana z plemienia Havasupai z okolic Wielkiego Canyonu, który w trakcie leczenia dotkniętego chorobą pacjenta, usuwał z jego ciała ducha należącego do jego dziadka pod postacią „małego białego człowieka z głową ale pozbawionego kończyn”. Na terytorium ludu Cahuilla z południowej Kalifornii odkryto cache, zawierające oprócz dużego kryształu kwarcu i fajki z bazaltu, niewypalaną glinianą figurkę antropomorficzną. Są to najprawdopodobniej pozostałości świętego zawiniątka lub wyposażenia szamana. Również szamani Klamath używali w trakcie swych ceremonii leczenia figurek antropomorficznych, jednakże wykonanych z kamienia. Z tej perspektywy wydaje się więc, że gliniane figurki antropomorficzne z okresu archaicznego odkryte we wschodnim Utah również mogły posiadać kontekst szamnistyczny. Mogły to być symboliczne dary dla duchów, z którymi szaman się kontaktował, podobizny samych szamanów albo po prostu część wyposażenia używanego w rozmaitych praktykach, takich jak choćby leczenie czy rytuały pogrzebowe.

Tekst powstał w oparciu o poniższe źródła

COULAM, N.J., SCHROEDL, A.R. 1996. Early Archaic clay figurines from Cowboy and Walters Caves in Southeastern Utah. Kiva 61 (4), 401-412.

COULAM, N.J., SCHROEDL, A.R. 2004. Late archaic totemism in the Greater American Southwest. American Antiquity 69: 41-62.

FURST, J.L. 2001. Mojave Pottery, Mojave People. The Dillingham Collection of Mojave Ceramics. Santa Fe: School of American Research Press.

GEIB, P.R. 1996. Archaic Occupancy of the Glen Canyon Region. W: Glen Canyon revisited. Salt Lake City: University of Utah Press Anthropological Papers No. 119.

GUNNERSON, J.H. 1969. The Fremont culture: a study in culture dynamics on the northern Anasazi periphery. Cambridge, Mass: Peabody Museum.

JANNINGS, J.D. 1980. Cowboy Cave. Anthropological Papers 104. Salt Lake City: University of Utah.

KOERPER, H.C., HEDGES, K. 1996. Patayan anthropomorphic figurines from an Orange County Site. Journal of California and Great Basin Anthropology 18 (2): 204-220.

MORRS, N. 1931. The ancient culture of the Fremont river in Utah; report on the explorations under the Claflin-Emerson Found 1928-1929. Papers of the Peabody Museum of Archaeology and Ethnology No. 44. Harvard University.

MORRS, N. 1954. Clay figurines of American Southwest. Papers of the Peabody Museum of Archaeology and Ethnology No. 44. Harvard University.

PARSONS, E.C. 1996 [1939, 1966]. Pueblo Indian Religion, vol. I-II. Lincoln-London: University of Nebraska Press.

SCHROEDL, A.R. 1977. The Grand Canyon Figurine Complex. American Antiquity 42 (2): 255-265.

TUOHY, D.R. 1986. Portable art objects. W: W.L. D’Azevedo (red.). Handbook of North American Indians, vol. 11, Great Basin. Washington DC: Smithsonian Institution

 


 

Spodobał Ci się ten wpis? Podziel się nim ze znajomymi, udostępniając w serwisach społecznościowych. 

Jeśli podoba Ci się tematyka bloga, sposób w jaki piszę i jak łączę pasję do archeologii z podróżami, polub Archeopasję na facebooku. Bądź na bieżąco i zapisz się do newslettera

Jeśli masz pytania dotyczące tematów poruszanych na blogu napisz do mnie archeopasja@gmail.com

O autorze:

Julita Rękawek
Julita Rękawek

Archeolog i pasjonatka sztuki naskalnej oraz podróżowania, zarówno palcem po mapie, jak i w rzeczywistości...

Dodaj Komentarz

Fotogaleria